الزامات کلین روم یا اتاق تمیز چیست؟

کلین روم ها اتاق‌هایی هستند که با استفاده از طراحی ویژه مهندسی، ساخت، کنترل نهایی و عملیات کنترل شده، فضای معمولی را به فضای تمیز و بهداشتی تبدیل می‌کنند.

این اتاق‌ها باید مطابق با الزامات GMP راهنمای اتحادیه اروپا و PIC/S GMP و سایر استانداردها و راهنمایی‌های بهداشتی مربوطه باشند، به‌ویژه زمانی که در صنایع داروسازی، تجهیزات پزشکی یا محیط‌هایی که با مواد شیمیایی یا بیولوژیکی خطرناک سروکار دارند، استفاده می‌شوند.

حالا سوال اینجاست: چرا من به یک کلین روم نیاز دارم؟

در واقع، برای تولید محصولات دارویی غیر استریل در اتاق‌های تمیزی که با هوای فیلتر شده تهویه می‌شوند، الزامات خاصی از طرف GMP یا PIC/S (مانند TGA در استرالیا) وجود ندارد. این اتاق‌ها معمولاً برای نگهداری محصولات یا ظروف تمیز و تحت مراقبت هستند.

اما برای تولید محصولات دارویی استریل، استفاده از اتاق‌های تمیز اجباری است که به طور مشخص در ضمیمه 1 GMP اتحادیه اروپا و PIC/S تعریف شده است. این اتاق‌ها نه تنها محدودیت‌هایی برای ذرات معلق در هوا دارند که برای طبقه‌بندی آنها استفاده می‌شود، بلکه برخی از الزامات دیگر کلین روم نیز باید رعایت شود، حتی اگر این موارد به طور صریح در GMP ذکر نشده باشند.

به طور خلاصه، اگر شما محصولات دارویی غیر استریل تولید می‌کنید، باید بسیار دقیق به طبقه‌بندی و استانداردهای مناطق تمیز خود توجه کنید، مثلاً با تعیین درجه D برای اتاق تمیز.

اگرچه این مورد در GMP کد شده نیست، اما نظارت‌گران مانند TGA انتظار دارند که شما تمامی الزامات مربوط به درجه G را رعایت کنید. در نتیجه، باید آمادگی لازم را برای حفظ سطح مورد نیاز تمیزی کلین روم خود در طول عملیات تولید داشته باشید و هزینه‌های مربوط به این مسئله را تامین کنید.

کدام سطح از الزامات کلین روم نیاز من را مرتفع میکند؟

اگر شما محصولات دارویی غیر استریل تولید می‌کنید، باید استانداردهای اتاق تمیز یا منطقه تمیز خود را با استفاده از استانداردهای ملی و بین‌المللی مشخص کنید. معمولاً، تولیدکنندگان از استاندارد ISO 14644-1 برای غلظت ذرات معلق در هوا، مانند کلاس ISO 8 (در حالت استراحت) استفاده می‌کنند. آن‌ها همچنین روش‌هایی مانند روکش کلیپ و استراتژی‌های فشار موثر را برای تامین تمیزی فضاها تعریف می‌کنند، و همچنین “طرح راهرو تمیز” و “طرح راهرو کثیف” را اجرا می‌کنند.

اگر شما تولید کننده محصولات دارویی استریل هستید، باید به GMP‌های اتحادیه اروپا یا PIC/S، به‌طور خاص پیوست 1 آنها، پایبند باشید.

“راهرو تمیز” یا “راهرو کثیف”؟

در دنیای داروسازی، طراحان باید در نظر داشته باشند که چگونه فشار موثر را برای “راهرو تمیز” یا “راهرو کثیف” تعریف کنند. برای مثال، محصولات مانند قرص‌ها یا کپسول‌ها که خشک و گرد و غبار هستند، به خاطر خطر آلودگی متقاطع قابل توجه باید محافظت شوند. اگر فشار منفی در محیط “کلین روم” نباشد، پودر ممکن است از اتاق خارج شده و به راهرو منتقل شود و به سرعت به اتاق تمیز بعدی منتقل شود. خوشبختانه، قرص‌ها و پودرها به راحتی از رشد میکروبی پشتیبانی نمی‌کنند، بنابراین برای آنها طرح “راهرو تمیز” استفاده می‌شود تا از ورود میکروارگانیسم‌ها به محیط جلوگیری شود.

در مقابل، اگر شما در یک اتاق تمیز داروهای آسپتیک یا استریل تولید می‌کنید، میکروارگانیسم‌ها معمولاً محیط حمایتی را پیدا می‌کنند و می‌توانند به محصول شما آسیب بزنند. برای این محصولات، طراحی‌ها باید شامل “راهروهای کثیف” باشند تا میکروارگانیسم‌ها از اتاق تمیز دور نگه داشته شوند، چرا که این محصولات به حفظ استریلیت بسیار حساس‌اند.

در صورتی که مواد یا محصولات شما بسیار قوی یا خطرناک باشند، یا اگر به مهار بیولوژیکی نیاز داشته باشند، طراحی‌ها ممکن است پیچیده شوند و از اصول اتاق تمیز معمول خارج شوند.

جهت باز شدن درب کلین روم

تا زمانی که درب اتاق تمیز دارای جک برای کمک به بسته شدن نیست، باید با فشار بیشتری درها به داخل اتاق باز شوند. درب‌های دو برگ به دلیل کاهش تدریجی فنرها و نشت هوا بین اتاق‌ها، ممکن است به دلیل از بین رفتن تعادل فشار اتاق، مشکلاتی ایجاد کنند.

الزامات کلین روم به وضوح بیان می‌کنند که استفاده از درب‌های دو برگ در اتاق‌های استریل توصیه نمی‌شود، زیرا این درب‌ها معمولاً شکاف‌ها و برآمدگی‌هایی دارند که سخت به پاکسازی هستند و ممکن است منجر به نفوذ ذرات و آلودگی شوند. به همین دلیل، از استفاده از آنها در امکانات غیر استریل باید خودداری کرد.

منابع آلودگی در کلین روم

کلین روم‌ها در کلیت خود، آلودگی را کنترل می‌کنند و نه به طور کامل از بین می‌برند، بلکه به حد قابل قبولی مدیریت می‌کنند.

یکی از نگرانی‌های واقعی ما، آلودگی میکروبی است. در گذشته، تکنولوژی‌های مستقیم برای اندازه‌گیری آلودگی میکروبی وجود نداشته و از مفهوم “تمام ذرات معلق در هوا” استفاده می‌شده و بر اساس آن تخمین زده می‌شود که آیا خطر آلودگی میکروبی وجود دارد یا خیر.

بنابراین، دستورالعملهای GMP سعی دارند که منابع ذره‌ای پتانسیل آلودگی میکروبی را تعریف و کنترل کنند.

پرسنل حاضر در یک اتاق تمیز معمولاً بزرگترین منبع ذرات معلق در هوا و یا خطر آلودگی میکروبی هستند، بنابراین باید با دقت لباس مناسب و محدود کردن تعداد کارکنان در اتاق، کنترل شوند تا الزامات کلین روم رعایت شود.

اتاق‌های تمیز و مناطق تمیز در GMP به عنوان موارد زیر تعریف شده‌اند:

۱. سطوح داخلی کلین روم و وسایل درون آن.
۲. کنترل و کیفیت هوا درون کلین روم.
۳. رفتار و روش‌های کار در کلین روم، از جمله تعداد کارکنان.

هر یک از این موارد به یک اندازه مهم هستند و برای حفظ وضعیت “تمیز” بودن کلین روم، باید به آنها توجه شود.

1. سطح داخلی

برای رسیدن به استانداردهای پاکیزگی و مطابقت با GMP، تمام سطوح درون یک اتاق تمیز باید صاف و ضد نفوذ باشند، به طوری که آلودگی ایجاد نکنند، مانند تولید گرد و غبار یا محیط مناسب برای رشد میکروارگانیسم‌ها. همچنین، باید از آسانی قابل تمیز شدن باشند؛ به عبارت دیگر، تمام سطوح باید به راحتی قابل دسترسی باشند و هیچ برآمدگی یا فرو رفتگی نداشته باشند.

سطوح داخلی باید سفت و محکم باشند و نباید به راحتی چین یا ترک خورده و خرد نشوند.

برای مواد مختلف، گزینه‌های متنوعی وجود دارد. از پوشش‌های گران قیمت گرفته تا گزینه‌های مانند شیشه که ظاهر زیباتر و مطمئن‌تری دارند، می‌توان انتخاب کرد. به عنوان مثال، در انتهای راهروها معمولاً از شیشه استفاده می‌شود. همچنین، تخته‌های گچی با پوشش اپوکسی یا سایر گزینه‌های اقتصادی‌تر نیز موجود هستند.

2. جریان هوا را تمیز کنید

کلین روم ها نیاز دارند که هوای آنها به دقت کنترل شود. این به این معنی است که در دما و رطوبت مشخصی نگه داشته می‌شوند. برای بیشتر اتاق‌های تمیز، واحدهای هواساز (AHU) مصرف انرژی بالایی دارند؛ به طور معمول بیش از ۶۰٪ از کل انرژی سایت را مصرف می‌کنند.

هر چه اتاق تمیزتر باشد، نیاز به هوای بیشتری دارد. برای کاهش هزینه‌ها و استفاده موثرتر از تاسیسات، AHU یا سیستم‌ها به گونه‌ای طراحی می‌شوند که بیشتر هوا را از طریق اتاق گردش دهند، ذرات آلودگی را از بین ببرند و در عین حال دما و رطوبت را کنترل کنند.

ذرات آلودگی معمولاً در هوا پخش می‌شوند و به آرامی روی سطوح ته نشین می‌شوند. سیستم کنترل هوا باید هوای تمیز و فیلتر شده را به سرعت به داخل اتاق تمیز برساند تا ذرات را از اتاق بیرون بردارد.

هوای خروجی از اتاق معمولاً از طریق سیستم انتقال هوا می‌گذرد که در آن فیلترها ذرات را حذف می‌کنند، سپس دوباره در مدار گردش قرار می‌گیرد.

برخی از ذرات آلودگی می‌توانند حجم بالایی از رطوبت، بخارات مضر یا گازهایی که از فرآیندها، مواد اولیه یا محصولات تولید می‌شوند، داشته باشند و نمی‌توانند دوباره در اتاق تمیز چرخش داده شوند.

بنابراین، هوای اتاق‌های تمیز عموماً خنک شده و سپس ۱۰۰٪ هوای تازه به داخل ساختمان وارد می‌شود.

در برخی از اتاق‌ها مانند اتاق‌های نمونه‌برداری یا داروخانه، ممکن است ذرات معلق در هوا به میزان زیادی وجود داشته باشند. در این حالات، باید به سرعت اتاق تمیز شود تا جلوگیری از آلودگی متقاطع شود.

حجم هوای وارد شده به اتاق تمیز به شدت کنترل می‌شود و همچنین حجم هوای خروجی نیز کنترل می‌شود. بیشتر اتاق‌های تمیز با فشار بیشتری کار می‌کنند که باعث می‌شود هوا از زیر درب‌ها یا از طریق شکاف‌ها یا شکاف‌های ریزی که هر اتاق تمیز دارد، خارج شود.

برای رسیدن به استانداردهای کلین روم، اتاق تمیز باید با بالاترین یا کمترین فشار کار کند. یک سیستم مناسب انتقال هوا باعث می‌شود که هوا در کل کلین روم جریان یابد. طراحی مناسب اتاق تمیز شامل مکان مناسب برای ورود هوا (تأمین) و خروج آن (اگزاست) است.

هوا و هوای خروجی (برگشتی) را تأمین کنید

هنگام قرار دادن شبکه‌های تأمین و خروج هوا در اتاق تمیز، اولویت باید به تخلیه هوا از اتاق داده شود. شبکه تأمین هوا باید از سقف و شبکه خروجی (برگشتی) باید در سطح پایین اتاق قرار گیرند، به گونه‌ای که جریان هوا به شکل پلاگین (تقریباً عمودی از بالا به پایین) جریان کند.

این ترتیب باعث می‌شود که هوا از اپراتور و محصولات دور باشد، به خصوص در مواردی که نیاز به حفاظت از محصولات با قدرت بالا است.

در فرآیندهای استریل یا آسپتیک که نیاز به هوای درجه A دارند، جریان هوا معمولاً از بالا به پایین باشد و یک جریان یکسوته یا چند لایه داشته باشد. حتماً باید اطمینان حاصل شود که هوای اولیه، قبل از تماس با محصول، هرگز آلوده نشود.

اداره یک کلین روم

روش‌های موثر برای حفظ کیفیت هوا در یک اتاق تمیز شامل موارد زیر است:

1. کاهش حداکثر ممکن آلودگی که از فرآیندهای تولیدی خارج می‌شود.
2. کنترل دقیق دسترسی به اتاق تمیز فقط برای پرسنل آموزش دیده و محدود کردن تعداد آنها؛ چرا که حتی پرسنل آموزش دیده هم می‌توانند منبع اصلی آلودگی اتاق تمیز باشند.
3. انجام نظافت منظم بر تأسیسات به روشهای دقیق و کنترل شده.
4. انجام تعمیر و نگهداری دوره‌ای بر روی امکانات و تجهیزات.
5. نظارت منظم بر فیلترهای هوا و جریان هوا، و انجام بازبینی‌های دوره‌ای برای تأیید مجدد کیفیت اتاق تمیز.

این اقدامات به کنترل و کاهش آلودگی هوا کمک می‌کنند و از حفظ کیفیت اتاق تمیز اطمینان حاصل می‌کنند.

میزان تغییر هوا

این متن به تعداد دفعاتی که هوا در یک کلین روم تمیز از تغییر می‌کند اشاره دارد. این تعداد به سادگی با محاسبه حجم کل هوایی که در یک ساعت وارد اتاق تمیز می‌شود و تقسیم آن بر حجم اتاق محاسبه می‌شود. این مقدار به عنوان تغییر هوا در ساعت (ACH) معروف است. برای اتاق‌های تمیز، معمولاً بین 20 تا 40 تغییر هوا در ساعت مورد نیاز است.

– آشپزخانه‌های تجاری و توالت: 15-30 تغییر هوا در ساعت
– اتاق‌های سیگار کشیدن: 15-15 تغییر هوا در ساعت
– آزمایشگاه‌ها: 6-12 تغییر هوا در ساعت
– کلاس‌های درس: 3-4 تغییر هوا در ساعت
– انبارها: 1-2 تغییر هوا در ساعت

میکرون یا میکرومتر، یک واحد اندازه‌گیری است که برابر با یک میلیونمتر (یا هزارمیلیمتر) است. ضخامت موی انسان تقریباً 100 میکرون است، که به این معناست که این مو با چشم غیر مسلح دیده می‌شود. اندازه‌گیری باکتری‌ها در حدود 1 تا 2 میکرون است، که به اندازه‌گیری آن‌ها نیاز به میکروسکوپ داریم.

فیلترهای HEPA به معنای “هوای ذرات با بازده بالا” است. این فیلترها یکی از مهم‌ترین عناصر اتاق‌های تمیز هستند. آنها از یک جعبه بزرگ فیلتر تشکیل شده‌اند که به طور موثر ذرات معلق در هوا را با اندازه‌های خاص را از بین می‌برند. برای اطمینان از کارایی آنها، لازم است به صورت منظم آنها را کنترل و آزمایش کنیم.

فیلترهای HEPA از الیافی جعبه‌ای ساخته شده‌اند که به طور تصادفی مرتب شده و اغلب از فایبرگلاس با قطرهای بین 0.5 تا 2.0 میکرون ساخته می‌شوند. عوامل مهم برای عملکرد این فیلترها شامل قطر فیبرها، ضخامت فیلتر و سرعت چرخه هوای فیلتر هستند.

آزمایش ذرات روغن پراکنده / تست یکپارچگی

آزمایش تست پراکندگی روغن یک روش است که برای اطمینان از کارایی و درستی فیلترهای HEPA استفاده می‌شود. این آزمایش مشخص می‌کند که فیلترها به درستی ذرات ریز را از هوا جدا کرده و در قاب خود قرار داده شده‌اند.

در این آزمایش، روغن به صورت پراکنده به فیلتر می‌ریزند و سپس هوا از آن عبور می‌کند تا اندازه‌گیری شود که آیا هر گونه روغن باقی مانده در هوا حضور دارد یا خیر.

این آزمایش به ما کمک می‌کند تا از کیفیت و عملکرد صحیح فیلترهای HEPA اطمینان حاصل کنیم و مطمئن شویم که به درستی مهر و موم شده‌اند.

ایرلاک

ایرلاک کلین‌روم، یک فضایی است که در آن پرسنل، مواد یا تجهیزات به داخل یا خارج از محیط تمیزتر منتقل می‌شوند. این فضا می‌تواند اندازه‌ای کوچک مانند یک کمد باشد، یا بزرگ‌تر مانند یک اتاق که پرسنل به داخل آن وارد می‌شوند تا لباس‌های تمیز بپوشند و خارج شوند، یا حتی ممکن است یک فضای بزرگتر باشد که لیفتراک‌ها به آن وارد شوند تا مواد را منتقل کنند.

طبقه بندی اتاق تمیز – کلاس ISO

این مربوط به سطح تمیزی که بر اساس تعداد ذرات معلق در هر متر مکعب هوا تعیین می‌شود، در اتاق‌های کلین‌روم است. سطح ایزو 8 به عنوان سطح اولیه برای یک اتاق تمیز در نظر گرفته می‌شود.

برای اتاق‌های تمیز و استریل که در صنعت داروسازی استفاده می‌شوند، نیاز به دستیابی به سطح ایزو 5 وجود دارد. کلاس‌های بهتر از ایزو 5، مثلاً ایزو 4، به طور عمومی فقط برای صنایع الکترونیک لازم است.

الزامات کلین روم و طبقه بندی اتاق تمیز یا ISO؟

درجه‌های A تا D فقط به سطح تمیزی کلین‌روم‌ها برای محصولات استریل اشاره دارد. این درجه‌ها ممکن است به کلاس‌های ISO هم مربوط باشند، اما هر دو مفهوم یکسان نیستند.

طبقه‌بندی‌های 100، 10,000 و 100,000 معمولاً به کلاس‌های مختلف FED-STD-209E مرتبط است که برای تعداد ذرات معلق در هوا در مناطق تمیز استفاده می‌شود. این استاندارد توسط اداره خدمات عمومی ایالات متحده (GSA) در تاریخ 29 نوامبر 2001 لغو شد.

استاندارد بین‌المللی ISO 14644 به جای FED-STD-209E برای طبقه‌بندی کلین‌روم‌ها و محیط‌های کنترل شده جایگزین شد. بخش 1 این استاندارد به طبقه‌بندی تمیزی هوا می‌پردازد و بخش 2 به مشخصات آزمایش و نظارت برای اثبات تطابق مداوم با استاندارد ISO 14644-1 می‌پردازد.

نرخ بازیابی اتاق تمیز

زمانی که ذرات آلوده وارد یک اتاق تمیز می‌شوند، تا زمانی که سطح تمیزی مطابق با استانداردهای خوب تولید (GMP) دوباره برقرار شود، طول می‌کشد.

شمارش ذرات کلین روم

در یک آزمایش شمارش ذرات، یک دستگاه نمونه‌برداری هوا از حجمی مشخص از هوا نمونه می‌برد و ذرات معلق در هوا را بر اساس اندازه آن‌ها شمارش و فیلتر می‌کند.

این آزمایش معمولاً در زمان‌های مختلف انجام می‌شود، مثلاً زمانی که اتاق تمیز در حال استراحت است یا زمانی که در حال کار است. در صنعت داروسازی، ذرات موجود در هوا، شامل ذرات زنده و غیرزنده، شمارش و نمونه‌برداری می‌شود.

این آزمایش جزء فرآیندهای صدور گواهینامه کلین روم و همچنین در نظارت منظم بر محیط انجام می‌شود.

گواهینامه کلین روم برابر الزامات کلین روم

گواهینامه Cleanroom به مجموعه‌ای از آزمون‌ها اطلاق می‌شود که برای اثبات اینکه یک اتاق تمیز، مطابق با کلاس یا درجه‌ای که نیاز دارد، عمل می‌کند، انجام می‌شود. این آزمون‌ها توسط یک فرد یا دستگاه آزمایشگاهی صالح انجام می‌شود و پس از آن گواهینامه‌ای صادر می‌شود که نشان دهنده تطابق اتاق تمیز با استانداردها است.